Eigenschappen met een x zijn in het Nederlands zeldzaam: er zijn eigenlijk maar twee karaktereigenschappen die echt met de letter x beginnen, namelijk xenofiel (iemand die openstaat voor en houdt van het vreemde en het buitenlandse) en xenofoob (iemand die bang is voor of afkerig is van vreemden en het onbekende). Daarmee houdt het lijstje beginletters vrijwel op, want de x is in onze taal een letter die bijna alleen in leenwoorden en wetenschappelijke termen voorkomt. Zoek je eigenschappen met een x erin, dan wordt het ineens een stuk makkelijker: flexibel, expressief, extravert, exact, excellent, expliciet, exclusief, extreem, exotisch, relaxt, complex, luxueus, maximaal en taxerend. Voor een woordspelletje, een naamgedicht, een sinterklaasgedicht of een sollicitatiebrief zijn dat de woorden waar je mee vooruit kunt.
Welke eigenschappen beginnen echt met een x?
Het Nederlands kent maar een handvol woorden met een x als beginletter, en de meeste daarvan zijn zelfstandige naamwoorden zoals xylofoon, xenon en x-as. Als bijvoeglijk naamwoord dat iets zegt over iemands karakter blijven er twee over die je serieus kunt gebruiken.
- Xenofiel: nieuwsgierig naar en positief over andere culturen, talen en gewoonten. Iemand die graag reist, buitenlandse vrienden maakt en nieuwe gerechten probeert, kun je xenofiel noemen. Het is een compliment.
- Xenofoob: het tegenovergestelde, met een negatieve lading. Het betekent afkerig van of bang voor vreemdelingen en het onbekende. Dit woord gebruik je niet lichtvaardig om iemand te beschrijven.
Beide woorden komen uit het Grieks, waar "xenos" vreemdeling betekent. Je kunt de spelling en betekenis controleren in de Woordenlijst Nederlandse Taal of in het woordenboek van Van Dale.
Welke eigenschappen hebben een x in het midden?
Zodra de x niet vooraan hoeft te staan, heb je veel meer keuze. Een groot deel van deze woorden komt uit het Latijn via het Frans of het Engels, en veel ervan zijn juist heel bruikbaar om iemands karakter of werkhouding te omschrijven.
- Flexibel: past zich makkelijk aan veranderende omstandigheden aan.
- Expressief: laat gevoelens en gedachten duidelijk zien, in woorden, gezicht of gebaren.
- Extravert: naar buiten gericht, praat graag en haalt energie uit gezelschap.
- Exact: precies en nauwkeurig, houdt van cijfers en feiten.
- Expliciet: zegt dingen duidelijk en zonder omwegen.
- Excellent: uitmuntend, presteert op hoog niveau.
- Relaxt: ontspannen, laat zich niet snel opjagen.
- Complex: veelzijdig en niet makkelijk te doorgronden.
- Exuberant: uitbundig en vol energie.
- Extreem: gaat graag ver, houdt niet van halve maatregelen.
Er zijn ook woorden die de x bevatten maar meer over smaak of stijl zeggen dan over karakter, zoals luxueus, exotisch en exclusief. In een gedicht of spel tellen die vaak gewoon mee.
Hoe gebruik je deze woorden in een sollicitatie of cv?
Flexibel en extravert staan op ongelooflijk veel cv's, dus als je ze gebruikt, maak ze dan concreet. Schrijf niet alleen "ik ben flexibel", maar leg uit waar dat uit blijkt: je hebt bijvoorbeeld in wisselende teams gewerkt of vaak taken overgenomen bij ziekte van collega's. Voor exact geldt hetzelfde: koppel het aan een voorbeeld, zoals foutloos werken met cijfers of het nauwkeurig bijhouden van een administratie.
Wie zich voorbereidt op een sollicitatiegesprek, vindt op werk.nl en bij het UWV praktische tips over het benoemen van eigen kwaliteiten. De vraag "noem drie eigenschappen van jezelf" komt in bijna elk gesprek voorbij, en een origineel woord met een x, mits goed onderbouwd, blijft beter hangen dan de zoveelste "teamspeler".
Ook bij de vraag naar je minder sterke kanten kun je met een x uit de voeten. Explosief (snel boos of fel), extreem perfectionistisch of te flexibel (waardoor je moeilijk nee zegt) zijn eerlijke antwoorden die tegelijk laten zien dat je jezelf kent. Kies er een die echt bij je past en vertel erbij wat je doet om ermee om te gaan. Dat werkt overtuigender dan een verkapt compliment als "ik werk te hard".
Waarom is de x zo zeldzaam in het Nederlands?
De x is in het Nederlands eigenlijk een overbodige letter: de klank die hij weergeeft, "ks", kunnen we ook met twee andere letters schrijven. Oorspronkelijk Nederlandse woorden gebruiken daarom bijna nooit een x. Denk aan "eksters" en "seksueel", die we bewust met ks schrijven. De x bleef alleen bewaard in woorden die we rechtstreeks uit het Latijn, Grieks, Frans of Engels hebben overgenomen. Meer over de geschiedenis en het gebruik van deze letter lees je op Wikipedia.
Dat verklaart ook waarom de x bij scrabble en andere woordspellen zoveel punten oplevert en waarom hij in naamgedichten en alfabetrijtjes altijd de lastigste letter is. Het Genootschap Onze Taal krijgt over dit soort spellingkwesties regelmatig vragen en heeft er een uitgebreide vraagbaak over.
Welke woorden kun je gebruiken in een spel of gedicht?
Voor een alfabetspel, een sinterklaasgedicht of een verjaardagsgedicht waarin elke letter van een naam een eigenschap krijgt, is de x de letter waar iedereen op vastloopt. Een paar praktische oplossingen die je in de regio Arnhem net zo goed kunt gebruiken als elders:
- Gebruik xenofiel voor iemand die graag reist of van andere culturen houdt.
- Kies een woord met een x erin en zet de x vet of in een andere kleur: flexibel, extravert, relaxt.
- Maak er een grap van: "X, want deze letter is net zo bijzonder als jij."
- Gebruik een omschrijving: "X-factor", iemand met dat extra's dat je niet kunt benoemen.
Speel je een woordspel waarbij alleen bestaande Nederlandse woorden tellen, controleer dan altijd even of het woord in de officiële woordenlijst staat. Xenofiel en xenofoob staan erin, net als flexibel, extravert en expressief. Daarmee heb je genoeg munitie om ook bij de letter x niet met lege handen te staan.